Document Type : Research Paper
مقدمه
در دوران معاصر، علیرغم پیشرفت سریع علم و تکنولوژی و برخورداری از اقسام لذات، بیماری «افسردگی» بسیار شیوع یافتهاست. «افسردگی شدید نه تنها در حال حاضر فراوانتر شده، بلکه در افراد کمسالتری هم مشاهدهمیشود و این روند همچنان رو به افزایش است» (سلیگمن، 1396: 59). همواره اهتمام انسانهای اهل معنا بر این بودهاست تا در آموزههای خود، فضایل انسانی را پرورش داده و بستر مناسبی جهت شکوفایی انسان فراهم آورند و او را از نومیدی دور سازند.
جنبش نوظهور علم روانشناسی مثبتگرا راهگشای مناسبی برای انسان معاصر است تا به او بیاموزد که چگونه میتوان برای شادکامی، از دستاوردهای متنوعِ علم بهرهمند شد. «در سالهای اخیر تطبیق و مقایسۀ آموزههای بومی با این شاخه از روانشناسی نشان دادهاست که بسیاری از یافتهها و نظریههای روانشناسی مثبت در آموزههای عرفان و آداب تصوف و سیر و سلوک عارفانه موجود است» (تابانفرد و رسمی، 1399: 71). ادبیات عرفانی در ضمیر خود نکتههای روان شناختیِ نهفتۀ بسیاری دارد که بسیار راهگشاست. مفاهیمی که در روانشناسی مثبتگرای سلیگمن در مورد بهزیستی، شادکامی، عشق و غیره آمدهاست، همه در متون کهن و کلاسیک فارسی بازتاب فراوان داشتهاند. بدینترتیب سلامت روان و کسب فضایل و توانمندیهای انسانی، فصل مشترک ادبیات عرفانی و روانشناسی مثبتگرا بهشمار میآید.
تعالیم و آموزههای ارزشمند مولوی از جهات گوناگونِ جامعهشناسی، روانشناسی، فلسفی و غیره قابلیت تأویل و تفسیر دارند. از آنجاکه این آموزههای برجسته، با بسیاری از مباحث مطرحشده در روانشناسی مثبتگرا همخوانی دارند، چنین تحقیقاتی میتواند بستر مناسبی جهت بومیکردن تحقیقات جدید را در کشور فراهم آورده، به آرامش فکری و بهداشت روانی افراد جامعه کمک شایانی نماید و راهکارهای ارزندهای برای درمان مشکلاتی روحی انسان در مسیر نیل به شکوفایی ارائهکند. همچنین هدف محققان این است که با استفاده از این مؤلفههای عرفانی در پرتو مبانی علم روانشناسی جدید مثبتگرا، نتایج نوینی بهدستآورند و میان این دو معرفت و دانش، تطبیق و پیوند برقرار نمایند.
مسأله اصلی این جستار که به روش تحلیلی- توصیفی انجام شده، بررسی و تبیین «فضیلت خردمندی» (از فضایل ششانۀ مارتین سلیگمن در روانشناسی مثبتگرا) وپنج توانمندی زیرمجموعۀ آن یعنی: خلاقیت، کنجکاوی، آزاداندیشی، عشق به یادگیری و ژرفنگری است. این پژوهش درصدد است تا به این پرسشها پاسخدهد: 1- نقاط تشابه اندیشگانی مولوی و سلیگمن دربارۀ توانمندیهای خردمندی کدامند؟ 2- سلیگمن و مولوی چه اختلافنظری در این زمینه با یکدیگر دارند؟ 3- از این تحلیل چه نتیجهای حاصل میشود؟
1. پیشینه پژوهش
در موضوعات مرتبط با جستار پیشرو میتوان مواردی را برشمرد که در خلال آنها مطالبی با رویکردهای همسو با این مقاله وجود دارد؛ ازجمله:
وکیلی (1402)، در مقالۀ «بررسی تطبیقی شادی از منظر ابنعربی و سلیگمن»، به استخراج ویژگیهای مفهوم سرور از آثار ابنعربی و مفهوم «happiness» از آثار سلیگمن و مقایسۀ آنها پرداخته و به شباهتهایی ازجمله: درونگرایی، اصلاح نگرش به ساحت زندگی و توجه به پرورش فضایل اخلاقی و تفاوتهایی ازجمله: معنوی و الهی دانستن شادی از منظر ابنعربی و روانشناختی و رفتارگرایانهبودن شادی از منظر سلیگمن دستیافتهاست. پارسایی و دیگران (1402)، در مقالۀ «تحلیل زنجیرههای واژگان مثبت در دیوان شمس تبریزی»، با تحلیل غزلهای دیوان شمس تبریزی، طبق نظریۀ روانشناسی مثبتگرای سلیگمن، به این نتیجه رسیدهاند که تمامی مؤلفههای روانشناسی مثبتگرای سلیگمن در کلیات شمس قابل مشاهده است و درصد فضیلتهای مثبت سلیگمن در دیوان شمس به ترتیب شامل این موارد میشود: تعالی، خرد و دانایی، شجاعت، نوعدوستی، اعتدال، عدالتجویی. پژوهش فوق، تمامی فضایل مورد بحث سلیگمن را تنها در غزلیات شمس به صورت کلی و با تکیه بر واژگان مثبت بررسیکردهاست. قربانی و دیگران (1402) در مقاله «بررسی مؤلّفههای مثبتاندیشی در غزلیات صائب تبریزی بر مبنای نظریۀ مثبتنگر مارتین سلیگمن» به تبیین و تحلیل مؤلفههای روانشناسی مثبتنگر درغزلیات صائب پرداخته و به این نتیجه رسیدهاند بسیاری از دانشهای مدرن، قرنها پیش در گنجینۀ فرهنگ اسلامی – ایرانی موجود بودهاست و میان مفاهیم روانشناسی سلیگمن و این مفاهیم در غزلیات صائب تا حد زیادی همسویی وجود دارد؛ بسامد فضیلتهای ششگانۀ سلیگمن در اندیشۀ صائب به ترتیب عبارتند از: انسانیت، تعالی، عدالت، شجاعت، خرد، میانهروی.
بر این اساس تاکنون پژوهشی که به صورت مشروح و مستقل به فضیلت «خردمندی» از فضایل مطرح در مبانی روانشناسی مثبتگرا سلیگمن پرداخته باشد، یافت نشد.
2. روش
پژوهش حاضر که به روش تحلیلی- توصیفی انجام شده و در آن از مطالعات کتابخانهای استفاده شده، از میان شش فضیلت و توانمندیهای منش سلیگمن، به فضیلت «خردمندی» و زیرمجموعههای آن (خلاقیت، کنجکاوی، آزاداندیشی، عشق به یادگیری و ژرفنگری) میپردازد و آنها را در آموزههای مولوی تحلیل مینماید. در این جستار بعداز جمعآوری دادهها در آثار مولوی بر طبق مؤلفههای ذکر شده، به تبیین و تحلیل آموزههای مولوی طبق نظریۀ سلیگمن پرداخته شده و نقاط افتراق آن نیز بیان گردیدهاست.
3. یافتهها
1-3. روانشناسی مثبتگرا
مارتین الیاس پیتر سلیگمن[1]، پدر روانشناسی مثبتگرا، استاد دانشگاه پنسیلوانیاست. وی بعد از سالها پژوهش آزمایشگاهی و موفقیت در نظریۀ «درماندگی آموختهشده»[2] در سال 1999 به سِمَت ریاست انجمن روانشناسی آمریکا[3] برگزیدهشد (سلیگمن، 1400: 20). در نظریۀ درماندگی آموختهشدۀ سلیگمن، فرد خود را قادر به اثرگذاری و تغییر بر محیط نمیبیند و در پیِ یک سری شکست، بعد از یک رشته سعی و تلاش، به این نتیجه دستمییابد که رفتار و نتیجۀ رفتار، مستقل از یکدیگرند (Gelb rich, 2010: 78)؛ بنابراین دچار احساس عدم توانمندی در مهارگری محیط و سرنوشت میگردد و این امر نیز درنهایت منجر به افسردگی و بیاعتنایی میشود. سلیگمن در ادامه، به پژوهشهایی دربارۀ بدبینی، خوشبینی و شادکامی پرداخت. وی الگویی از چهار نوع «زندگی نیک» را مطرح کرد که همانند نظریۀ ارسطو، بر یک نظام سلسله مراتبی و از ساده به پیچیده، تبیین شدهاست: «زندگی لذّتبخش»، «زندگی مشتاقانه»، «زندگی بامعنا»، «زندگی کامل» (Peterson & Seligman, 2010: 60).
آن چیزی که سلیگمن را بهعنوان یک دانشمند پیشرو در روانشناسی مطرحساخته «چارچوب فکری و بنیان کارکردی وی بر پایۀ فلسفه پست مدرن-معتدل است» (کریمی، 1389: 19). اساس روانشناسی مثبتگرای سلیگمن، توجه بر فضایل مثبت و توانمندیها، در مقابل درمان بیماریهاست. سلیگمن در این راه از استاد پیشین خود، آبراهام مزلو (روانشناسی انسانگرا)، الهام گرفت و بر نقاط قوت انسان، به موازات درمان و بهبود انواع بیماریهای روانی، تأکید ورزید (Aishah, 2015: 48).
سلیگمن و همکار وی میهای چیکسنتمیهایی[4] اعلامکردند که علم روانشناسی، علیرغم پیشرفتهای زیادی که در درمان بیماریهای روانی داشته، برای رسیدن انسانها به شکوفایی روحی، عملاً کاری انجام ندادهاست؛ بنابراین باید از این پس به فضیلتها و بهزیستی انسانها توجه بیشتری نمود (Seligman, Csikszentmihalyi, 2000: 5-14) چراکه «روانشناسی فقط مطالعۀ بیماری، ضعف و کاستیها نیست. روانشناسی مطالعه و بررسی نقاط قوت و جنبههای مثبت نیز هست» (سلیگمن، 1394: 12).
روانشناسی مثبت به سلامت روان و بهزیستی و آنچه که زندگی را ارزشمند میکند، میپردازد (لینلی، 1388: 16) و در این میان اصلیترین شاخص تعیین بهزیستی ذهنی و کیفیت ذهنی، حسِّ رضایتمندی از زندگی است (Diner, Oishi, Lucac, 2003: 403). رویکرد روانشناسی مثبتگرا باعث افزایش معنا در زندگی افراد به منظور تسکین آسیبشناسی روانی و تقویت شادی میشود. (Seligman, 2009: 298).
2-3. فضیلتهای انسانی و توانمندیهای منش
روانشناسی مثبتگرا، فضایل و توانمندیهای مثبت انسانها را در شش گروه (ششگانۀ بزرگ[5]) تقسیمبندی میکند که عبارتاند از: خردمندی، شجاعت، انسانیت، عدالت، اعتدال و تعالی. هر کدام از این شش گروه نیز دارای زیرمجموعهای هستند که عبارتاند از: خلاقیت، کنجکاوی، آزاداندیشی، عشق به یادگیری، ژرفنگری، دلاوری، پشتکار، یکپارچگی، سرزندگی، عشق، مهربانی، هوش اجتماعی، رعایت حقوق شهروندی، انصاف، رهبری، بخشایش، فروتنی، دوراندیشی، خودنظم دهی، درک زیبایی، قدردانی، امیدواری، شوخطبعی و معنویت (ر.ک: سلیگمن، 1400). (شکل 1)
شکل 1. فضیلتها و توانمندیهای منش در روانشناسی مثبتگرا (سلیگمن، 1400)
3-3. فضیلت خردمندی و دانایی[6] و توانمندیهای زیرمجموعۀ آن
از منظر سلیگمن «خردمندی، نوعی هوش است؛ اما به معنای هوش بهر (آی کیو)، جی (هوش عمومی)[7]، یا افتخارات علمی نیست؛ بلکه خردمندی از جنس معرفت است؛ خردمندی چیزی است که با زندگیِ همراه با سختی تکوین مییابد و به ظهور فردی منجر میشود که میتواند آموختههایش را با دیگران قسمت کند» (سلیگمن، 1400: 95). توانمندیهای زیرمجموعۀ این فضیلت، شامل صفات مثبتی است که مستلزم فراگیری و استفاده از علم و دانش در راستای زندگی خوب هستند. پنج توانمندیِ منشیِ زیرمجموعۀ این فضیلت عبارتاند از: خلاقیت[8]، کنجکاوی[9]، آزاداندیشی و داوری[10]، عشق به یادگیری[11] و چشمانداز داشتن یا ژرفنگری[12] (سلیگمن، 1400: 96-172). (شکل 2)
شکل 2. توانمندیهای فضیلت خردمندی در روانشناسی مثبتگرا (سلیگمن، 1400)
4-3- همانندیها در دیدگاه مارتین سلیگمن و مولوی دربارۀ توانمندیهای فضیلت خردمندی
1-4-3- خلاقیت
سلیگمن عقیده دارد که خلاقیت یا نوآوری، متضمن دو مؤلفۀ اساسی است؛ اول آنکه، فرد خلاق باید ایدههایی را ابداعکند که بهطور واضح، نوآورانه یا غیرمعمول باشند. بااینحال، نوآوریِ صرف، نشاندهندۀ توانایی خلاقیت نیست. افراد مبتلا به اختلالهای روانی شدید (مانند اسکیزوفرنی) هم اغلب رفتارها و ایدههایی را به نمایش میگذارند که بسیار خلاقانه به نظر میرسد. بنابراین به مؤلفه دیگری هم نیاز است و آن اینکه: رفتارها یا ایدههای مناسب و خلاقانه باید انطباقی هم باشند؛ یعنی نوآوریِ فرد باید کمک مثبتی به زندگی فرد یا زندگی افراد دیگر هم داشتهباشد و شادکامی و معنا را برای دیگران نیز بهوجودآورد. نوآوری، متضمن گفتگو با شنوندگان است (یعنی هدف و مخاطب دارد) و خودمحورانه نیست؛ از سوی دیگر گاهی رفتار یا ایدهای ممکن است انطباقی و سازگار باشد، درحالیکه ابداً نوآورانه نیست. اصولاً اکثر امور روزمرۀ ما انسانها که از سر عادت انجام میدهیم، هیچوقت با خلاقیت همراه نیستند؛ اما بسیار انطباقی هستند (سلیگمن، 1400: 172-195).
برخی از افراد به ندرت اتفاق میافتد ایدهای نوآورانه داشته باشند و در نقطه مقابل، برخی دیگر اصولاً به خاطر خلاقیت استثناییشان شناخته میشوند؛ مانند دانشمندان، شاعران، آهنگسازان و غیره. به این خلاقیتهای بزرگ و استثنایی، «خلاقیت با خ بزرگ»[13] گفته میشود. مابین این دو حدِ نهاییِ خلاقیت، افرادی هستند که خلاقیتهایی با عنوان «خلاقیت با خ کوچک» یا «خلاقیتهای عادی و روزمره»[14] دارند که از آن با عنوان «ابتکار»[15] یاد میشود. چنین افرادی راهحلهای خلاقانهای برای مشکلاتی که در کار و منزل با آن مواجه میشوند میآفرینند؛ اما خلاقیتشان به محصولاتی منجر نمیشود که تأثیر بنیادینی بر افرادی غیر از خانواده، دوستان یا همکارانشان داشتهباشد (همان).
خلاقیت، یکی از توانمندیهای شخصیت تکاملی مولانا بهشمارمیرود؛ البته همانطور که سلیگمن، خود، اشاره کردهاست، اغلب شاعران از این توانمندی برخوردار هستند. مولانا در مثنوی موضوعات مهم عرفانی، اخلاقی و غیره را با رویکردی خلاقانه مطرح نموده است. این تنوع، ناشی از اطلاعات فراوان او در این زمینه و تخیل قوی اوست. او به حدّی از آیات قرآنی به طور خلاقانه در آثار خویش، بهخصوص مثنوی بهره برده است که اگر مثنوی را «به یک معنی، نوعی تفسیر عرفانی تربیتی از قرآن هم بخوانند، مبالغه نیست» (زرینکوب، 1364: 373). هدف مولانا در استفاده خلاقانه از قصص و روایات، تنها بیان یک قصه تاریخی نیست؛ بلکه هدف وی اخذ نتیجهای عرفانی و تربیتی و یا ایضاح و تأکید بر یک اندیشه اخلاقی است؛ به طور مثال او از رمزها و نمادها استفاده میکند؛ مثلاً در مثنوی، شیطان نمادی از نفس امّاره است:
نفس و شیطان هر دو یک تن بودهاند در دو صورت خویش را بنمودهاند
(مولانا، 1375: 583)
درواقع در مثنوی، بسیاری از شیوههای خلاقانۀ رویارویی با معضلات در حوزۀ علوم انسانی بازتابی آشکار دارد. مولانا با استفاده از روشهای خلاقانۀ نوینی که امروزه تحت عنوان «شیوههای خلاقیت» در حوزۀ علوم فنی و ریاضی از آن یاد میشود، توانستهاست در رویارویی با مسائل اخلاقی، تربیتی و عرفانی، راهحلهای خلاقانهای ایجاد کند؛ روشهایی همچون: روش تصور خلاق[16]، روش مقابلۀ پیشاپیش[17]، روش جداسازی[18] روش معکوسکردن عملکرد[19]، روش ترکیب[20] و روش جایگزینی[21]؛ به عنوان مثال مولانا در داستان پادشان و کنیزک از روش جایگزینی که یک نوع شیوۀ درمان روانی امروزی است بهره گرفته؛ بدین ترتیب که روش درست را جایگزین روش غلط کردهاست. وی با طرح موضوع عشق مجازیِ کنیزک به جوان زرگر، درحقیقت محکی برای شناخت عشق حقیقیِ پادشاه به کنیزک را ارائه مینماید (ر.ک: امیراحمدی، 1397: 64-45).
خلاقیت در مولانا نوعی استعداد طبیعی است که فرایند تغییر توکامل را در سازمانبندی حیات ذهنی و تفکر خلاق وی موجب میشود. او «در شعرش از پدیدهها و اشیاء تازهای سخنگفته که تا آن زمان چندان در سنت شعر صوفیه رایج نبود» (فتوحی، 1395: 233). «هرچیزی از پیاز پوسیده گرفته تا زیبایی درخشان قرص ماه و... برای مولوی قابلیت تشبیه و استعاره پیدا میکند» (شیمل، 1370: 90)؛ البته مولانا از شعرگویی بیزار بودهاست، ولیکن برای انتقال مفاهیم عرفانی به مردم که طالب شعر بودهاند، چارۀ دیگری نداشتهاست: «من از کجا، شعر از کجا؟ والله که من از شعر بیزارم و پیش من از این بتر چیزی نیست» (مولوی، 1396: 74).
غزلیات شمس نیز بهخوبی توانسته است قدرت خلاقیت و ابداع مولانا را به نمایش گذارد. «اگر یکی از شرایط ناب، اصالت مضمون و محتوی و ابداع و ابتکار باشد، این خصیصه در غزلهای مولوی به کمال است» (یوسفی، 1374: 210). او در دیوان شمس «با الهام و دریافتهای شهودگونۀ خود و با بهرهگیری از کارکرد خیال خلاق به تصویر آفرینیِ عارفانه و هنرمندانه پرداختهاست» (محمدعلی و دیگران، 1399: 27).
|
عالم چو کوه طور دان ما همچو موسی طالبان |
هردم تجلی میرسد، برمیشکافد کوه را |
مولانا در آفرینش سازههای نوین زبانی و استفاده از شگردهای گوناگون ساختارگرایانه نیز جایگاه ویژهای دارد. «در بافت غزلیات او، صدها سازۀ نو در قالب اشتقاقات، ترکیبات، ترکیبات وصفی و اضافی و شبهجملهها بهکار رفتهاست. همچنین صدها سازۀ جدید فعلی از قبیل: نمازیدن، دوانه کردن، طبل خوردن و غیره در غزلیات وی یافت میشود» (حسنیرنجبر و هوشالسادات، 1395: 115)
بت خیال تو سازی، به پیش بت بنمازی چو گبر اسیر بتانی، چو زن حریف نفاسی
(مولوی، 1388: 3045)
«اگرچه شاعران فارسیزبان در زمینۀ صورت شعر، بیشترین محدودیتها را داشتهاند؛ اما شاعر خلاقی مانند مولانا توانستهاست در همین تعداد قالبهای شعر فارسی – بسته به شرایطی که در کلیت یک روایت مشاهده میکردهاست- برای صورتبخشی به آن روایت از فرم هنری متناسب با آن کمک بگیرد» (محبتی و دیگران، 1402: 177).
2-4-3-کنجکاوی
از منظر سلیگمن، کنجکاوی با کلماتی مثل: علاقهمندی، تازگیطلبی، گشودگی به تجربه که همگی نشانگر میل فطری به تجربه و دانستن هستند، همپوشانی دارد؛ اما آنها را میتوان بهطور سلسلهمراتبی ساماندهی کرد. کنجکاوی، مستلزم بازشناسی، پیگیری و نظمبخشیِ فعالانۀ تجربۀ فردی در واکنش به موقعیتهای چالشزاست. اگرچه «کنجکاوی» و «جستوجوی تازگی» هر دو نظامهای هدفمحوری هستند که هستۀ هیجانی مثبتی دارند، با این حال، گسترۀ کنجکاوی، وسیعتر است؛ هم جستوجوی تازگی را شامل میشود و هم کنجکاوی خاص را (ر.ک: سلیگمن، 1400: 177-216).
کنجکاوی را میتوان به دو شاخه تقسیم کرد: مطلوب و نامطلوب. مطلوب مانند: اکتشاف گیاهان عجیب و غریب در شکارگاه طبیعی و نامطلوب مانند: دزدکی نگاهکردن به مردم. روشن است که تمرکز سلیگمن بر شکلهای فضیلتمندانۀ کنجکاوی است (ر.ک: سلیگمن، 1400: 218).
نگرش مولانا به آفرینش، با حس کنجکاوی و گشودگی به تجارب خاص عرفانی همراه بودهاست. او تأکید بسیاری بر کنجکاوی در باب شناخت الهی و افزایش دانش فردی داشته و خود نیز از فضیلت آمادگی جهت کسب تجارب نوین بهرهمند بودهاست.
سؤال و کنجکاوی در باب مسائل اصلی خلقت موجودات از مطالبی بوده است که ذهن کنجکاو مولانا را همواره مشغول میکرده است:
ماندهام سخت عجب کز چه سبب ساخت مرا یا چه بودست مراد وی از این ساختنم
(مولوی، 1388: 377)
او بر این باور بودهاست که در نهایت، اسرار و رموز آفرینش بر دلی که در تحیّر با خداوند است، آشکار میگردد و این تحیّر باعث رسیدن وی به سرمنزل مقصود و شناخت کامل میشود:
بر دلی که در تحیر با خداست کی شود پوشیده راز چپ و راست
(مولوی، 1375: 3/2062)
و هر آن کس که در برابر قدرت حق کنجکاوی کند و از آن همه جلال و شکوه دچار حیرت و عجز گردد، یقیناً حیرت و سرگشتگیاش باعث خرّمی وی خواهد شد:
خرّم آن کین عجز و حیرت قوت اوست در دو عالم خـفته اندر ظـل دوسـت
(مولوی، 1375: 6/4827)
مولانا با بهرهگیری از توانمندی کنجکاوی توانستهاست به بُعد شخصیتیِ والاتری دستیابد که هم احساسات، ایدهها و ارزشهای نوین را پذیرا باشد و هم حساسیتهای تخیّلی و نامتعارف را کسبکند. او کنجکاوی و حیرانبودن در اوصافِ حق را برای تمام انسانها، امری واجب برمیشمارد:
پس تو حیران باش بی لا و بلی تا ز رحمت پیشت آید محملی
(مولوی، 1375: 4/3748)
از منظر مولانا، جستوجو و کنجکاوی در جهان خلقت و در امر رب، باید جستوجویی فرای جستوجوهای دنیوی باشد؛ جستوجویی که انسان را به عالمی فرای عالم ماده و زمین و آسمان ببرد:
حیرتی آمد درونش آن زمان که برون شد از زمین و آسمان
(مولوی، 1375: 1/2210)
اما نکته قابلتوجه در باب کنجکاوی، در نظام اندیشگانی مولانا این است که «بهطور کلی، مولانا به نسبت دیگر مسایل، کمتر دربارۀ غوامض علوم الهی، یا دربارۀ ذات خداوند سخن گفتهاست. او در اساس، شیفتۀ خداوندِ خالقی است که تداوم عمل حیرتانگیز خود را هرگز متوقف نمیسازد. آیا پیامبر (ص) به مؤمنان هشدار نداد که «به ذات خدا کم بیندیشید؛ بلکه به صفات او فکر کنید؟» صفات خداوند به صورت آثار او در وجوه گوناگون آفرینش میتواند به بهترین نحو آشکار شود، چنانکه هرکسی میکوشد تا راه خود را از آن میان بیابد» (شیمل، 1370: 332).
یکی از شگردهای مولانا (بهخصوص در مثنوی) در جذب مخاطب، استفادۀ فراوان از قصه و تمثیل است. از دلایل وی در انجام این کار، تحریک حس کنجکاوی در مخاطب بودهاست تا بتواند با نردبان قصه و حکایت، باعث عروج وی گردد. «چون در تعلیم مولانا جلالالدین، حقیقت از شریعت جدایی ندارد و طریقت هم سرّ حال انبیا را نشان میدهد، از جستوجو در آنچه به حالات و مقامات انبیا و اولیا در مثنوی آمدهاست، سرّ طریقت و حقیقت را بهتر میتوان درککرد و بدینگونه با تأمل در سرّ این نوع قصههاست که میتوان به لطایف اسرار مثنوی راهیافت و مثنوی را نردبان آسمان و وسیلۀ عروج به آفاق عرفانی تلقیکرد» (زرینکوب، 1372:13). «ذهن جستوجوگر و ژرفاندیش مولوی همواره از فضیلت آمادگی برای کسب تجارب جدید و ادراک عمیق آن بهرهمند و مشتاقانه به تفکر و تأمل درباره اسرار رازناک عالم هستی میپردازد و میکوشد پاسخ مناسبی به این توانمندی مثبت خود داده و با توسعه نیروی کنجکاوی و کسب تجربههای جدید، ضمن غنیساختن زندگی، منبع بالقوهای از شادمانی و شور زندهبودن را برای خود مهیا سازد» (گلمحمدی، 1400: 225)
3-4-3-آزاداندیشی
توانمندی آزاداندیشی از منظر سلیگمن عبارت است از «اشتیاق به جستوجوی فعالانۀ شواهد علیه باورها، برنامهها یا اهداف مورد پسند خود و ارزیابی منصفانۀ این شواهد در هنگامِ حصول آنها. متضاد آزاداندیشی، «سوگیریِ خودتأییدگر»[22] نامیده میشود که به گرایش فراگیر فرد به مطلوبشمردن و جانبداری از نگرشهای کنونی اشاره دارد» (سلیگمن، 1400: 242). آشناترین متفکران در نزد تودۀ مردم، روشنفکران (نویسندگی و دانشمندان)، رهبران سیاسی، و مفسران اجتماعی هستند. فردی که این توانمندی را دارد، دقیق، عالم و مشتاق شنیدن و پذیرای دیگر دیدگاههاست؛ بدون آنکه لزوماً آنها را بپذیرد(ر.ک: سلیگمن، 1400: 180-242).
یکی از موضوعاتی که مولانا به کرات در آثار خود مطرح میکند، مسأله «وحدت ادیان» است. او جنگ هفتاد و دو ملت را ناشی از عدم آگاهی و بینش انسانها میداند. «طرفه آنکه مولانا در گرماگرم جنگهای مذهبی که نائرۀ آن در قالب صلیبیگری، ملتهب و پرشعله بود، اختلافات و تعصبات مذهبی را در مثنوی چند نوبت به نقد کشیدهاست و گوهر ادیان را واحد شمردهاست» (زمانی، 1382: 112). او بر این امر تأکید دارد که شنیدن صدای دیگری و فهم صحیح امور و بنابر مقتضای موقعیت، رهاکردنِ باورها و عقاید پیشین، از فضایل مثبت انسانی بهشمارمیرود. وی در تبیین و تحلیل این موضوع، از تمثیلات و داستانهایی همچون داستان «پیل در تاریکی» و داستان «منازعۀ چهار کس جهت انگور» استفاده کردهاست. او سختگیری و تعصب در باورها و عقاید را نشانۀ ناپختگی و خامی روح آدمی میداند:
سختگیری و تعصب خامی است تا جنینی کار خونآشامی است
(مولوی، 1375: 3/1297)
مولانا ضمن قضاوت بیطرفانه و بررسی عینی و دقیق امور، در صورت لزوم به اصلاح دیدگاه و نظریات خویش نیز میپرداخته است. از منظر او جهل و نادانی، باعث قضاوتهای اشتباه، کژروی و برداشتهای نادرست میگردد:
بشکن طلسم صورت، بگشای چشم سیرت تا شرق و غرب بینی سلطان من گرفته
(مولوی، 1388: 644)
4-4-3-عشق به یادگیری
توانمندی «عشق به یادگیری» از منظر سلیگمن به دو روش مفهومسازی میشود: 1- عشق به یادگیری از ذاتیاتِ ماهیت انسان است که در کودکان و نوجوانان به شکل خاصی بروز میکند. در طول زندگی هم این ویژگی در چیزی آشکار میشود که به اصطلاح انگیزش کارایی[23] و کنارآمدن با محیط نام دارد: «سائقِ بر همکنشِ توانمندانه و ماهرانه با جهان، که به ناچار مستلزم یادگیری دربارۀ نحوۀ انجامدادن آن است» (آر. دابلیو. وایت، 1959؛ به نقل از: سلیگمن، 1400: 184)؛ 2- عشق به یادگیری، تفاوت فردی بافتمندی است که برحسب موضوعات خاص نمایان میگردد. افرادی که این توانمندی را در وجود خویش دارند، انگیزۀ فوقالعادهای در یادگیری مهارتها و معلومات نوین، یا پیشبرد مهارتها و دانشهای موجود دارند (سلیگمن، 1400: 184). توانمندی عشق به یادگیری توصیفکنندۀ فرایند درگیری با موضوعی است که ممکن است به موفقیت آنی یا منافع ناشی از موفقیت منتج شود یا نشود. نیز، فرد امکان دارد در طیّ زمان، دانشی گستردهتر و عمیقتر درخصوص موضوعاتی بیابد که میبایست یادبگیرد و به درک دیگر افراد از آنها نیز بهطور شایستهای یاری رساند (همان: 268).
مولانا در سرتاسر عمر خویش جویا و علاقهمند به یادگیری و دانش بودهاست که این امر بیانگر شخصیت ازخودفراروندۀ مولاناست. درحقیقت، وی در تلاش بودهاست تا به مدد این توانمندیِ منشی، تواناییهای خویش را ارتقاء داده و روح خویش را به سبب آگاهی و علم به اسرار جهان درخشان سازد:
جان چه باشد؟ باخبر از خیر و شر شاد با احسـان و گریان از ضرر
چون سِر و ماهیت جان مَخبَر است هرکه او آگاه تر، با جانتر است
(مولوی، 1375: 6/ 15-148)
مولانا نادانی و عدم بینش را بدترین غم و غصهها و بزرگترین مشکل زندگی میداند و به مبارزه با آن توصیه میکند:
بیا تو گوهر خود را در این عدم بشنو که هیچ غصه نباشد بتر ز نادانی
(مولوی، 1388: 813)
5-4-3-ژرفنگری و چشمانداز داشتن
«چشمانداز داشتن» به مثابۀ مترادفی است برای مفاهیمِ نوینِ خردمندی که بر جهاننگری سودمند و انتقالپذیرِ[24] شخص خردمند تأکید میکند؛ همچنین، به قدرت ارزیابی زندگی و مسائل آن در چهارچوبهای گسترده اشاره دارد؛ بهنحوی که برای خودِ فرد و دیگر افراد قابل درک و معنادار باشد. این توانمندی، حاصل علم و تجربه و چیزی بیش از انباشت اطلاعات است. هنگامی که یک فرد، ژرفنگر باشد، در بافت اجتماعی قادر است سخن دیگران را ارزیابیکند و سپس اندرزهای حکیمانه و خردمندانه ارائهدهد. دانش علمی، دانشی است که به انباشتِ واقعیات میپردازد، اما ژرفنگری درواقع ساماندهی و تفسیر آن واقعیات است (ر.ک: سلیگمن، 1400: 188-295). اغلب روانشناسان، ژرفنگری را به سه روش، مفهومسازی نمودهاند: 1- برحسب فرآیندهای بخردانه، 2- بر حسب فرآوردههای بخردانه، 3- برحسب افراد خردمند. ژرفنگری این امکان را به انسان میدهد تا بتواند به سؤالات مهم و سخت در مورد معنا و روش زندگی، توجه و آنها را بررسینماید (سلیگمن، 1400: 293).
نکته مهم دربارۀ این توانمندی که باید به آن اشاره کرد اینست که تا همین اواخر در روانشناسی جدید، چنین رویکردی به این توانمندی وجود نداشت و علل آن هم عبارت بودند از: 1- تنفر نسبت به تبیینهای ذهنگرایانه، 2-وفاداری به پوزیتیویسم منطقی که تحقیق را محدود میکند به مفاهیمی که فقط قابل مشاهده هستند، 3- رواج استعارهای ماشینانگارانه درمورد انسان، مبنی بر اینکه شایستگی و قابلیتهای انسان با فرسودگی ناشی از افزایش سن کاهش پیدامیکند؛ این نگرش، خردمندیِ سالخوردگی را در بهترین حالت، اسطورهای بیمعنا قلمداد میکند؛ 4- گرایش به برابر دانستن دانش با مهارت فنی- تحلیلی و نادیده انگاشتن معرفت عملی و آزادیبخشی که از خردمندی حاصلمیشود (همان: 295).
مولانا با بهرهگیری از توانمندی ژرفنگری درصدد بودهاست تا به راهبردهایی بهینه در راستای کشف حقیقت و تنویر امور برای خود و دیگران قدم بردارد. او توانستهاست به سه سؤال اصلی و معمای بزرگی که از آغاز آفرینش تاکنون بشر را به خود مشغول داشتهاست، پاسخ گوید:
1- جهان هستی از کجا پدید آمدهاست؟
2- چرا پدید آمدهاست؟
3- سرانجام هستی چه خواهدبود؟
در پاسخ به سوال اول، مولانا معتقد است: جود، لطف و احسان خداوند هستی را بهوجود آوردهاست:
من نکردم امر، تا سودیکنم تا که من بر بندگان جودی کنم
(مولوی، 1375: 2/1756)
همچنین هدف از خلقت انسان، عبادت حقتعالی بودهاست:
بهرِ این آوردمان یزدان برون ما خلقتُ الانسَ الاّ یعبدون
(مولوی، 1375: 6/2501)
در پاسخ به سؤال دوم، مولانا راز پیدایش و فنای موجودات را اینگونه بازگو میکند: در جهان هستی، هر موجودی جهت کمال لایق خود خلق شدهاست که باید بدان کمال دستیابد (ر.ک: زمانی، 1382: 56):
بهر اظهار است این خلقِ جهان تا نماند گنج حکمتها نهان
(مولوی، 1375: 4/3029)
همچنین مولانا بر این باور است که راز آفرینش و معمای هستی را تنها با کلید حیرت عارفانه میتوان گشود و نه با عقل استدلالی انسان:
یا نه اینست و نه آن، حیرانی است گنج باید جست، این ویرانی است
(مولوی، 1375: 1/2474)
سومین سؤال مربوط به هستی نیز مربوط میشود به قیامت که مولانا در اینباره معتقد است «قیامت، حقیقتی عام و فراگیر است و هر لحظه در کلیت هستی، قیامتی برپاست؛ لذا هر جهانی که از نو زاده میشود، نسبت به جهان قبل از خود، قیامت و نسبت به جهان بعد از خود، دنیا محسوب میشود؛ بنابراین قیامت را نهایتی نیست و به وصف بشری درنگنجد» (زمانی، 1382: 136):
پس جهان زاید جهانِ دیگری این حَشَر را وانماید مَحشری
(مولوی، 1375: 2/1187)
او در باب حکمتِ نهان ماندن قیامت از عامگان معتقد است: «حقیقت قیامت بر عامگان سطحیاندیش، نهفتهاست؛ اما حقیقت آن بر اهل نظر پوشیده نیست. حکمت پوشیدگی قیامت آن است که گوهر ایمانی و کافرانۀ آدمیان در ظهور آید» (زمانی، 1382: 138):
گفت: مخفی داشته است آن را خِرَد تا بُود غیب این جهانِ نیک و بد
ز آنکـه گـر پیدا شدی اَشــکالِ فکر کافر و مؤمن نگفتی جز که ذکر
(مولوی، 1375: 2/984)
مولانا بر این باور است که بهرهمندی از بلوغ ادراکی و فهم اسرار آفرینش، سهم هرکسی نمیگردد. لازمۀ دریافت رموز خلقت، رازداری و ژرفاندیشی است. «سطحیاندیشان، قدرت رازداری ندارند، اما ژرفاندیشان رازداری میکنند» (زمانی، 1382: 654):
آنکه کف را دید، سِر گویان بود و آنکه دریا دید، او حیران بود
(مولوی، 1375: 5/2908)
5-3-افتراق دیدگاه سلیگمن و مولوی
1-5-3- افتراق در توانمندی عشق به یادگیری
مولوی و سلیگمن، هر دو، توانمندی عشق بهیادگیری را ارج مینهند؛ اما تفاوت آنها در این است که مولانا در ضمنِ اصرار به فراگیری علم و دانش، در آثار خود بر این نکته تأکید میکند که علم باطنی، بسیار ارزشمندتر از علم ظاهری است و راه رستگاری انسان، در علوم باطنی و حقیقی است و نه علوم مجازی و حتی چهبسا که علمهای این دنیایی باعث گرانباری و انحراف انسان گردند. او در تأیید این سخن خویش از آیات قرآنی نیز استفاده میکند:
علمهای اهل دل، حمالشان علمهای اهل تن، اَحمالشان
گفت ایزد: یَحمِلُ اَسـفارَهُ بار باشد علم کان نَبوَد ز هُو
(مولوی، 1375: 1/3449)
مولانا در مواردی، حتی بر لزوم ترک علوم ظاهری توصیه میکند:
چون مبارک نیست بر تو این علوم خویشتن گولی کن و بگذر ز شوم
چون ملایک گو که لا عِلــــــمَ لنا یـــا الهــــــــی غَـیرَ مـا عَلَّـمـتـنـا
(مولوی، 1375: 2/3174)
وی در فیهمافیه میگوید: «هرچند بیش فهم و ضبط کردهباشی، از فهم عظیم دور باشی. فهم این بیفهمی است. خود بلا و مصیبت و حرمان تو از آن فهم است و تو را] آن فهم بند است[ از آن فهم میباید رهیدن تا چیزی شود... عقل چندان خوب است و مطلوب است که تو را بر در پادشاه آورَد؛ چون بر درِ او رسیدی، عقل را طلاق ده که این ساعت عقل زیان توست و راهزن است» (مولوی، 1396: 156).
از منظر مولانا، علم ظاهری میتواند بسیار خطرناک باشد و آدمی را از خود بیگانه کند. مولانا سودمندترین علم را، علم خودشناسی میداند که علمی است حقیقی:
صد هزاران فصل داند از علوم جانِ خود را مینداند آن ظَلوم
داند او خاصیت هر جوهری در بیانِ جوهرِ خود، چون خری
(مولوی، 1375: 3/ 2648)
در صورتیکه این مسأله - برتری علوم باطنی نسبت به علوم ظاهری- در روانشناسی سلیگمن جایگاهی ندارد.
2-5-3-افتراق در نوع نگاه به انسان
مولوی به عنوان عارفی برجسته، تمام تلاش خود را بهکارمیگیرد تا انسانی کامل را پرورش نماید. رفتار و فضیلتهای چنین انسانی، بهطورکلی در جهت رضای الهی است. اگر خردمند و عاقل است، اگر خلاقیت دارد، اگر آزاداندیش و ژرفنگر است، همه و همه در جهت کسب رضای خداوند متعال است. در یک نگاه کلی، میتوان چنین اظهار کرد که تنها نقطۀ افتراق دیدگاه سلیگمن و مولانا در همین نوعِ نگاه این دو اندیشمند به مسألۀ انسان و خداست؛ مولانا «خدامحور» و سلیگمن «انسان محور» است. سلیگمن تمام اهتمام خویش را بر آن میدارد تا انسان در این دنیا، به دور از آلام بشری، زندگی آرامی داشته باشد؛ اما در نگاه مولانا، مسألۀ اصلی، رسیدنِ انسان به کمال خویشتن و قربِالهی مطمحنظر است. نگاه مولانا به درمان انسان در این دنیا ختم نمیشود، بلکه او نگاهی فراتر به زندگی دارد که هم این جهان و هم جهان باقی را شامل میشود. اصولاً مولوی «در بیان تعالیم حکمی و اخلاقی، متأثر از شریعت و عرفان» (بهاروند، 1401: 77) است.
بحث و نتیجهگیری
یافتههای پژوهش حاکی از آنند که در آثار مولوی ز میان شش فضیلتِ روانشناسی مثبتنگر، یعنی: خردمندی، شجاعت، انسانیت، خردمندی، اعتدال و تعالی، «فضیلت خردمندی» با زیرمجموعههای خود جایگاه ویژهای را به خود اختصاص دادهاست و این فضایل و توانمندیها با شاخصههای علم روانشناسی مثبت همسو هستند. مولوی نیز همچون سلیگمن بر ارزش توانمندیهای خردمندی یعنی خلاقیت، کنجکاوی، آزاداندیشی، عشق به یادگیری و ژرفنگری تأکید دارد؛ اما در این میان، افتراقاتی نیز مشاهده میشود؛ از جمله:
مولانا درضمنِ اصرار به فراگیری علم، در آثار خود بر این نکته تأکید میکند که علم باطنی، بسیار ارزشمندتر از علم ظاهری است و راه سعادت انسان، در علوم باطنی است. وی در مواردی، حتی بر لزوم ترک علوم ظاهری توصیهمیکند. در صورتیکه مسألۀ برتری علوم باطنی نسبت به علوم ظاهری در روانشناسی سلیگمن جایگاهی ندارد.
مولوی «خدامحور» است و نهایت هرچیز را در کسب رضایت و یگانگی با او میداند؛ درحالیکه سلیگمن «انسانمحور» است و نهایتِ تلاش و تفکر او به کسب رضایتمندی و آسایش انسان در این دنیا میانجامد.
تعارض منافع
تعارض منافعی وجود ندارد.
بیانیۀ نحوۀ استفاده از هوش مصنوعی
نویسنده در نگارش این مقاله از هیچ گونه ابزار هوش مصنوعی استفاده نکرده است.
[1] Martin Elias Peter Seligman
[2] learned helplessness
[3] American Psychological Association
[4] Mihaly Csikszentmihalyi
[5] high six
[6] wisdom and knowledge
[7] G (general intelligence)
[8] creativity
[9] curiosity
[10] open-mindedness
[11] love of learning
[12] perspective
[13] big C creativity
[14] little c or everyday creativity
[15] ingenuity
[16] creative illusion
[17] prior counteraction
[18] segmentation
[19] the other way rounds
[20] combine
[21] substitute
[22] myside bias: سوگیری خودتأییدگر زمانی رخ میدهد که فرد شواهدی را ارزیابی، آزمون و تولید میکند که به ایدههای پیشین او متمایل هستند (سلیگمن، 1400: 242).
[23] reflectance motivation
[24] useful and importable worldview