نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی گرایش ادبیات عرفانی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

3 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

اگرچه این گمان وجود دارد شمس و مولانا در همه موضوعات عرفانی باهم اتفاق‌نظر دارند؛ اما تأمّل در دیدگاه‌های آن‌ها نشان می‌دهد در بعضی از فروع دارای اختلاف‌نظرند. یکی از محورهای متفاوت، آرای آن‌ها دربارة شطح و ابعاد مختلف آن است که چرایی این اختلاف‌نظر و پاسخ بدان در رجحان سکر بر صحو باتوجه بر مشرب‌عرفانی هرعارف است. مولانا دیدگاهش با مشرب بایزید همخوانی دارد. برهمین‌اساس، بی‌هوشی و بی‌خویشی شطّاح در مرتبة سکروحیرت نشانة دین‌داری و اتحاد نورانی او با حق است که بی‌هیچ اختیار و حرکتی خاموش و حیران حق است تا حق از زبان وی برای ادای سخن استفاده کند. اما شمس مطابق با مشرب‌عرفانی جنید معتقد است، شطح یا سخنان بی‌تأویل و رسوا معنایی جز حلول، تکبر، عجز و تلوین ندارد و کسب معرفت‌الرب و حقیقت‌دین در مرتبة هوشیاری، ورای مراتب چهارگانة مستی بنیان شده است. همچنین از یافته‌های نوین این پژوهش، کیفیت ارتباط جبر و اختیار با شطح از دیدگاه آنان است. درنگاه مولانا شطّاحان، جبّارانی هستند که از سراختیار از حق خواسته‌اند آن‌ها را بی‌اختیار و فانی در خود گرداند. درنتیجه، هیچ قول و فعلی را به خویش نسبت نداده و خدا را قائل و فاعل حقیقی تمام اعمال می‌دانند. اما از نظر شمس، اهل‌سکر چون تنها نمود لطف حقّند، از تسلط بر احوال، ثبات و اختیار هوشیاران بی‌بهره‌ و دچار جبر و ضلالت گشته‌اند؛ لیکن هوشیاران، قَدَریانی هستند که به‌سبب برخورداری از صفات لطف و قهر حق قادرند بر احوال خویش کاملاً مسلط و شایستة مقام ولایت گردند؛ مقامی که صرفاً مختصّ اهل‌صحو است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Inebriate Myth Tellers or The Quiescent Observers? (Molavi's and Shams' Different Views About Mystical State)

نویسندگان [English]

  • Samaneh Al-Sadat Aghadadi 1
  • sayyed ali asghar mirbagherifard 2
  • Tahereh Khoshhal Dastjerdi 3

1 Ph.D. in Persian Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities. University of Isfahan, Isfahan. Iran.

2 Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities. University of Isfahan, Isfahan. Iran.

3 Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities. University of Isfahan, Isfahan. Iran.

چکیده [English]

Although it is supposed that Moulana and Shams are in all consensuses, contemplation in their slants shows their disagreement in some subordination. One diverse is their slants about mystical state and its different dimension which causes this disagreement and its reply is because of preference of mystical inebriation to observation by mystical pattern of each mystic. Moulana's slant is like Bayazid. Hence, the ecstasy of mystics in inebriation’s step is a symbol of being faithful and joining to God, namely, mystic with obligatory quiescent and motionless surprise God until God uses tongue for satisfying statement. But Shams like Jonaid's mystical pattern believes that mystic state does not have any meaning but metempsychosis, arrogance, disability and inconsistency, achieving God knowing reality of religion in observation level, founded beyond quartet steps of inebriation. Also, because of new feelings of this research quality of relation between obligation and authorization with mystical state are their idea. In Moulana's slant mystics are despots optionally asked God to make them compulsive and mortal in it. So, they did not accept any action and statement to themselves considering God the teller also the doer of all deeds. But for Shams mystics inebriate because they are just symbol of God's bless, they have not achieved any dominant on states, stability and observant authorization also they faced determinism plus misguidance, but, observant are authorities can dominant on their states because of achieving traits of God's wrath and kindness deserving to get position of headship, typical for people of observant.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mystical State
  • Mystical Inebriation and Observation
  • Mystical Pattern
  • Molavi
  • Shams-e- Tabrizi