واکاوی شخصیت ابرپهلوانان در شاهنامه فردوسی ( براساس متضادهای معنایی در ساختارهای نظام تخیل ژیلبر دوران)

الهام سعادت؛ اسحاق طغیانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 09 فروردین 1400

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2021.50113.2960

چکیده
  در شاهنامه شخصیت‌هایی وجود دارند که از بافت‌ انسانی روایت جدا می‌شوند و در مرتبه‌‌‌ای فراتر قرار می‌گیرند، ویژگی و خویشکاری‌های مشترک؛ آن‌ها را به یکدیگر و به بدنه ‌روایت پیوند می‌دهد. در این باره درک مفهوم «خود» و «دیگری» سبب کشاکش برای تصاحب «شئ ارزشی» می‌شود که مفهوم دشمن و ابرپهلوان در بستر آن شکل می‌گیرد. ...  بیشتر

بررسی متون ادبی
پیوند پادشاهی زاب طهماسب و اسطورۀ آرش کمانگیر

ابراهیم واشقانی فراهانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 دی 1400

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2021.61803.3404

چکیده
  در شماری از متون ایرانی میانه می‌خوانیم که زاب، افرسیاب را «سپوخت» و آب و مرز را بازآورد و همین تیر انداختن به افراسیاب و سپوختن او (نه تیر انداختن به سمتی از زمین) در برخی متون ایرانی نو به آرش منسوب می‌شود. آیا این احتمال وجود دارد که داستان آرش و داستان پادشاهی زاب، دو اجرا از یک اسطوره باشند که با انتقال انتساب در سلسلۀ طولی ...  بیشتر

بررسی متون ادبی
سرچشمه های اساطیری رودابه

فاطمه حاجی رحیمی؛ سلمان رحیمی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 اسفند 1400

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2022.63817.3459

چکیده
  اقوام هند و ایران پیش از آن‎که از موطن اصلی از هم جدا شوند، مدّتی طولانی در کنار هم می‎زیستند و واجد یک فرهنگ، زبان، مذهب و اساطیر مشترک هندوایرانی بودند. با توجه به تأثیر فرهنگی متقابل ایران و هند بر یکدیگر، گاهی این امر امکان‎پذیر است که بتوان ریشۀ اسطوره‎های هندی را در ایران نیز جستجو کرد. با مروری بر داستان زال و رودابه در ...  بیشتر

نقد اسطورهای داستان رستم و سهراب بر اساس نظریات نورتروپ فرای

مهدی کاظم پور؛ زهرا احمدی

دوره 26، شماره 93 ، مهر 1401، ، صفحه 285-305

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2020.48326.2880

چکیده
  از رویکردهای مهم در مطالعات اسطوره‌شناختی متون ادبی، نظریات نورتروپ فرای در این خصوص است. پژوهش حاضر داستان رستم و سهراب در متن شاهنامه را با الگوی پیشنهادی فرای و با روش توصیفی-تحلیلی، بررسی می‌کند. گردآوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای است. مطابق بررسی‌ها، حضور عناصری مانند اسطورة زوال، مرگ فاجعه‌آمیز، قربانی کردن و انزوای قهرمان، ...  بیشتر

بررسی اصالت بخش‌های مختلف برزونامه کهن و نسبت متنی اثر با شاهنامه فردوسی؛ بر مبنای نقد متن‌شناختی نسخ منظومه

فرزاد قائمی

دوره 26، شماره 91 ، فروردین 1401، ، صفحه 179-202

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2020.36896.2461

چکیده
  «برزونامه» از مشهورترین حماسه‌های پس از شاهنامه است که با وجود مطالعات دو سدة اخیر، هنوز در موردش ابهامات بسیاری باقی است. برزونامة کوچک یا کهن، بخش اول این حماسة دوبخشی، بیشتر به عنوان یک داستان الحاقی به شاهنامه باقی مانده است. این جستار برای نخستین بار با بررسی بیش از 50 نسخة متن و طبقه‌بندی، نقد و تحلیل داده‌های آن‌ها، رابطة ...  بیشتر

بررسی برخی از گزینش‌ها در متن مصحَح خالقی‌مطلق در داستان «رستم و سهراب»

امیر سلطان محمدی

دوره 25، شماره 88 ، تیر 1400، ، صفحه 218-245

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2019.35757.2420

چکیده
  نسخه‌پژوهی و تصحیح متون از دشوارترین و ظریف‌ترین زمینه‌های پژوهشی در گسترة زبان و ادبیات فارسی است. در زمینة شاهنامه از زمان اولین تصحیح ناقص «لامسدن» تا کنون تلاش‌های مشکوری صورت گرفته است؛ یکی از ارجمندترین و بی‌شک بهترین تلاش‌ها، متن مصَحَح خالقی‌مطلق است. امکانات وسیع این تصحیح نمودار کسانی است که در زمینة تصحیح دست ...  بیشتر

هدیه دادن و رسوم آن نزد ایرانیان با تکیه بر شاهنامه و تاریخ بیهقی

علی محمد پشت دار؛ معصومه دهقان شیری

دوره 24، شماره 85 ، مهر 1399، ، صفحه 167-204

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2018.10901.1399

چکیده
  تاریخ ایران باستان سرشار از رسومی است که در گذر تاریخ به فراموشی سپرده یا به نوعی دچار تغییراتی شده است. در فرهنگ ایرانی، هدیه دادن و هدیه گرفتن اهمیت زیادی دارد و تاکنون نیز این رسم با وجود تغییراتی، ادامه یافته است. تاریخ بیهقی به عنوان کتابی که اوضاع دربار ایران را روایت می­کند و شاهنامه که روایت‌گر تاریخ ملی ایران است، منابعی ...  بیشتر

تحلیل کارکردهای سبکی تشبیه در جلد اول شاهنامۀ فردوسی

یوسف محمدنژاد عالی زمینی؛ لیلا الهیان

دوره 24، شماره 84 ، تیر 1399، ، صفحه 121-152

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2018.31054.2237

چکیده
  بررسی شگردهای بلاغی اثر ادبی از راه‌های کشف زیبایی‌های متن است. در مطالعات بلاغی سنتی غالباً با نگاهی جزءنگر تنها به تعیین بسامدها و توصیف آرایه‌ها و انواع آن‌هادر متون ادبی بسنده می‌شد. در مقابل، سبک‌شناسی بلاغی، رویکردی جدید در بررسی ویژگی‌های بلاغی متن است که تأثیر آرایه‌های ادبی را بر کیفیت پردازش موضوع با توجه به آن‌گونه ...  بیشتر

شهر‌ زنان در سام‌نامه و پیگیری رد‌پای آن در ادبیات فارسی

مجید پویان؛ محد رضا نجاریان؛ الهام حسن شاهی

دوره 24، شماره 84 ، تیر 1399، ، صفحه 211-242

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2018.23975.1962

چکیده
  در روایات و منظومه‌‌های داستانی ادبیات فارسی از زنانی جنگ‌جو و مستقل یاد شده‌ است که به صورت گروهی در کنار هم و به دور از مردان می‌زیسته‌اند و اداره امور زندگیشان در دست خودشان بوده ‌است. از این زنان در بیشتر اسکندر‌نامه‌‌ها اثری دیده می‌شود. در سام‌نامه نیز اشاره مختصری بدان وجود دارد. این مقاله در‌صدد است تا با نگرشی تطبیقی، ...  بیشتر

در دخمه را کرد سرخ و کبود (پژوهشی در یک بیت از داستان فرود)

حسن حیدری

دوره 24، شماره 84 ، تیر 1399، ، صفحه 243-264

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2018.24585.1984

چکیده
  این مقاله حاصل تأمل در یکی از بیت‌های داستان فرود در شاهنامه است که در آن به ضبط، معنا و تحلیل این بیت پرداخته شده است. با استفاده از روش استقراء و با یافتن شواهدی از شاهنامه نشان داده شده است که مقصود از واژه سرخ در این بیت، زر سرخ و مقصود از واژه کبود همان لاجورد کبود است. سپس دلایل و شواهدی در جهت توأم بودن آن‌ها در طبیعت و حین کاربرد ...  بیشتر

نقد خرده‏فرهنگِ جوانان در داستان زال و رودابه

محمود حکم آبادی؛ علی اصغر بشیری

دوره 23، شماره 82 ، دی 1398، ، صفحه 167-190

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2018.27435.2093

چکیده
  خرده‏فرهنگ، بخشی از فرهنگ است که از یک سو با فرهنگ حاکمِ جامعه پیوستگی دارد و از سوی دیگر، در برخی از جزئیات با آن در تضاد است، امّا این تضاد تا آنجایی نیست که منجر به ایجاد ضدفرهنگ و یا فرهنگِ کج‌روی شود؛ بلکه این انحراف از فرهنگ اصلی جامعه برای گرفتن امتیازاتی از فرهنگ مسلّط است که گاهی با قدرتِ چانه‏زنی به‌دست‌ می‏آید. در نظریه‏های ...  بیشتر

بررسیِ عوارضِ وزنِ عروضی در بلاغت و زبانِ روایتِ فردوسی

نوید فیروزی؛ مهدی فیروزیان حاجی

دوره 23، شماره 81 ، مهر 1398، ، صفحه 165-196

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2017.22799.1901

چکیده
  جستار پیشرو کوششی است برای به دست دادنِ سنجه‌هایی علمی در شناختِ جزئیاتی که ناگزیر در پی منظوم شدنِ روایت فردوسی، به متن او افزوده شده یا در متن او دگرگون شده‌اند. در این پژوهش با این پیش‎فرض که فردوسی جز در مواردی که وزن عروضی تغییراتی را در زبانِ روایت، الزامی می‎کرده، تصرّف دیگری در روایتِ منثور منبع/منابع خود نکرده است، در ...  بیشتر

نگاهی معنایی بر دو واژۀ «جُناغ» و «جُنا» در شاهنامه

علی سلیمانی؛ محمد فولادی

دوره 22، شماره 78 ، دی 1397، ، صفحه 124-99

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2017.18415.1729

چکیده
  در بسیاری از نسخ شاهنامه، شرح‌ها و فرهنگ‌های نوشته‌شده بر آن، در باب معنای دو واژۀ «جُناغ» و «جُنا» اختلاف نظرهایی دیده می‌شود. معنای بیان‌شدۀ این دو واژه چندان با ابیاتی که این دو واژه در آن‌ها آمده‌است، سازگاری ندارد. از این رو، در این مقاله در پی آنیم که با در نظر گرفتن «بافت موقعیتی» ابیات شاهنامه، «استفاده ...  بیشتر

تحلیل مقایسه‌ای رویارویی پدر و پسر در تراژدی‌های ایرانی و یونانی (رستم و اسفندیار، رستم و سهراب و ادیپوس شهریار)

حسین محمدی؛ افسانه حسن زاده دستجردی؛ امیرعباس عزیزی‌فر

دوره 22، شماره 77 ، مهر 1397، ، صفحه 125-142

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2018.9189

چکیده
  رویارویی پدر و پسر از جمله موتیف‌هایی است که در بسیاری از اسطوره‌ها، آثار حماسی، افسانه‌ها، قصه‌های عامیانه و یا حتی در روایت‌های مذهبی جهان دیده می‌شود. بستر این رویارویی عموماً نوع ادبی حماسه است. در بسیاری از این رویارویی‌ها با نوع ادبی تراژدی روبه‌رو هستیم. در این مقاله، سه داستان «ادیپوس شهریار»، «رستم و اسفندیار» ...  بیشتر

تحلیل تطبیقی ویژگی‌های حماسی و داستانی شاهنامه و بیوولف

محمد علیجانی؛ محمد آهی

دوره 21، شماره 73 ، مهر 1396، ، صفحه 7-28

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2017.8121

چکیده
  بیوولف کهن‌ترین و بزرگترین اثر حماسی ادبیات انگلستان به زبان انگلیسی قدیم است که قهرمان اصلی آن، بیوولف نام دارد. در شاهنامه هم ابرقهرمان اصلی، رستم است. حماسة بیوولف و شاهنامه، خصوصاً بخش پهلوانی آن و نیز شخصیت‌های اصلی دو حماسه، شباهت‌هایی شایستة تأمل دارند که با تعمق در آن‌ها و تطبیق آن‌ها با یکدیگر، هم به تشابهات شخصیت رستم ...  بیشتر

نگاهی دیگر به رویین‌تنی اسفندیار در شاهنامه

مهدی دشتی

دوره 21، شماره 71 ، خرداد 1396، ، صفحه 7-28

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2017.7409

چکیده
  از جمله جذابیت‌های داستان رستم و اسفندیار، رویین‌تنی اسفندیار است؛ پهلوانی که گمان می‌رود از آسیب سلاح در امان است و به جنگ مردی می‌رود که ششصد سال است که دیو و دَد را مغلوب خویش ساخته‌است. لیکن با کمال شگفتی، این رویین‌تنی نه تنها کارساز نیست، بلکه گویی شکست و مرگ اسفندیار را هم سرعت می‌بخشد. اما چرا چنین می‌شود؟ تأملی در شاهنامه ...  بیشتر

شاهنامه در تاریخ وصّاف

یحیی کاردگر

دوره 20، شماره 70 ، اسفند 1395، ، صفحه 117-141

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2017.7160

چکیده
  شاهنامة فردوسی یکی از برجسته‌ترین شاهکارهای ادب فارسی است که نگاه سرایندگان و نویسندگان بسیاری را به سمت و سوی خود کشانده و آنان را از ظرفیّت‌های بی‌شمار خود بهره‌مند ساخته است. در کنار تقلیدهای نه چندان موفّق از این اثر، تضمین ابیات و بهره‌گیری از حال‌و‌هوا و فضای حماسی آن در غالب آثار ادب فارسی به چشم می‌خورد. یکی از آثاری که ...  بیشتر

اسطورة شاهان پیشدادی در متون تاریخی فارسی

فاطمه مدرّسی؛ وزیر مظفری

دوره 20، شماره 69 ، آذر 1395، ، صفحه 35-65

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2016.6841

چکیده
  «اسطوره‌زدایی» به معنی تاریخی کردن و حقیقی جلوه دادن عناصر، پدیده‌ها و شخصیّت‌های اسطوره‌ای است. عنوان اسطوره‌زدایی برای نخستین بار دربارة تأویل متون دینی، به‌ویژه پیام مسیح مطرح شد. اسطوره‌زدایی را گاهی می‌توان در معنی دریافت باطن و مکنون نمادها دید و برخی اوقات اسطوره‌زدایی به معنی حذف داستان‌ها و حکایات اسطوره‌ای ...  بیشتر

نقد و بررسی داستانِ «آن پادشاه جهود که نصرانیان را می‌کُشت از بهر تعصّب» از مثنوی مولوی بر اساس رویکرد بینامتنیّت

محمود رضایی دشت‌ارژنه؛ محمّد بیژن‌زاده

دوره 20، شماره 68 ، شهریور 1395، ، صفحه 167-189

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2016.4849

چکیده
  پیروان رویکرد بینامتنیّت معتقدند که هیچ متنی خودبسنده نیست و هر متن در آنِ واحد، هم بینامتنی از متون پیشین و هم بینامتنی برای متون بعدی است. در این جستار، ابتدا وجوه مختلف متن و بینامتنیّت تشریح شده است و آنگاه بر اساس این رویکرد، داستانی از «مثنوی معنوی» با عنوانِ «آن پادشاه جهود که نصرانیان را می‌کُشت از بهر تعصّب» مورد ...  بیشتر

دو واژة محلّ نظر در شاهنامه

عباسعلی وفایی؛ یاسر دالوند

دوره 20، شماره 67 ، خرداد 1395، ، صفحه 37-49

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2016.3951

چکیده
  مقالة پیش رو تلاش دارد تا با در نظر گرفتن اصل ِ«ضبط دشوارتر، برتر است» (lectiodifficlilior)1 و نیز با در نظر گرفتن «ضبط اقدم نسخ» و بررسی «اختلاف نسخه‌ها» به توضیح و تشریح واژة «مری» که از واژگان مهجور شاهنامه است، بپردازد. به همین منظور، به بررسی ضبط‌های گوناگون بیتی که این واژه در آن به کار رفته است، پرداخته‌ایم، سپس ...  بیشتر

بررسی و مقایسة چهار دورة قهرمانی شاهنامه بر اساس نقد کهن‌الگویی

غلامعلی فلاّح؛ نوشاد رضایی

دوره 19، شماره 65 ، آذر 1394، ، صفحه 161-189

چکیده
  کهن‌الگوها از ناخودآگاه جمعیِ افراد در دوره‌های اوّلیّه نشأت ‌گرفته است. در نظر یونگ (روانکاو سوئیسی) و پیروانش، کهن‌الگوها قالب‌ها و ظرف‌های از پیش تعیین‌شده‌ای دارند که در رؤیاها و اسطوره‌ها نمود می‌یابند. در پهنة ادبیّات فارسی، شاهنامة فردوسی در بر دارندة بخش عظیمی از این نمادها و کهن‌الگوهاست که مبتنی بر ناخوداگاه جمعی ...  بیشتر

معنا و مفهوم «پر کرگس» در بیتی از شاهنامه

حسن حیدری؛ علی صبّاغی

دوره 18، شماره 61 ، آذر 1393، ، صفحه 7-20

چکیده
  این جستار به شرح و تفسیر مصرعی از داستان رستم و سهراب شاهنامة فردوسی «شما را زمین، پرّ کرگس مرا» می‌پردازد. اختلاف نظر شارحان و گزارندگان شاهنامه دربارة معنی و مفهوم این مصراع نگارندگان را به جستجو در چرایی این اختلاف‌ها، شواهد معانی ارائه‌شده و مفهوم نهایی بیت واداشت. فرضیّة پژوهش حاضر این است که کاربرد کم تعبیر «پر کرگس ...  بیشتر

پیکربندی «زمان» در داستان «سیاوش»

غلامعلی  فلاّح؛ لیلا سادات پیغمبرزاده

دوره 18، شماره 61 ، آذر 1393، ، صفحه 21-40

چکیده
  پویایی فرایند قرائت متن، حاصل تمهیدهایی است که همچون خطوطی پیاپی، زنجیرۀ فرضیّه‌های خواننده را دستخوش تغییر می‌کند. بررسی پیکربندی زمان در داستان سیاوش نشان می‌دهد که الگوی هنرمندانۀ پیرنگ از طریق برجسته ‌کردن تمهید‌های هنری، از جمله به‌هم‌ریختگی توالی زمانی رویدادها شکل می‌گیرد. راوی با در نظر داشتن قانون‌هایی که رابطۀ مستقیمی ...  بیشتر

جایگاه درفش کاویانی در شاهنامة فردوسی

محمد رضایی

دوره 17، شماره 55 ، خرداد 1392، ، صفحه 5-20

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2013.6597

چکیده
  درفش کاویانی همواره در کشاکش جنگهای ایران و انیران، جایگاه بسیار حیاتی و والایی داشت. اهمیّت این درفش تا حدّی بود که گاه ادامة نبرد بدون افراختن آن ممکن نبود و ایرانیان حتّی اگر به دندان هم شده، می‌کوشیدند تا آن را در جنگ افراخته نگه دارند. از دیگر سو، تورانیان نیز به خوبی با جایگاه خطیر آن آشنا بودند و با دیدن حتّی پاره‌ای از آن، آشکارا ...  بیشتر

تغییر ساختارهای لغت‌سازی و اصطلاح‌یابی از قرن چهارم تا هفتم با تکیه بر شاهنامه (دفتر سوم) و بوستان

امید مجد

دوره 17، شماره 55 ، خرداد 1392، ، صفحه 65-88

http://dx.doi.org/10.22054/ltr.2013.6600

چکیده
  واژه‌سازی نیاز همیشگی زبان‌هاست و این نیاز با پیشرفت روزافزون علوم و فنون، بیشتر احساس می‌شود؛ زیرا به ازای یافته‌ها و مفاهیم نو باید لغات جدیدی خلق کرد و یا بار معنایی جدیدی به لغات افزود. یکی از امکانات زبان فارسی برای واژه‌سازی استفاده از ترکیب و اشتقاق بر اساس الگوهای مشخص صرفی است. از منابع مورد اعتماد برای استخراج الگوهای ...  بیشتر